[ تاريخ انتشار :شنبه، 10 تیرماه 1385]     [ موضوع :خانواده]    [نسخه قابل چاپ ]

 خانواده و حمايت‏هاي اجتماعي
[ سوسن باستاني ]

دكتر سوسن باستاني عضو هيأت علمي دانشگاه الزهرا در یک سخنرانی در باره ی حمايت اجتماعي و خانواده به ارائه نتايج تحقيقات خود در اين زمينه، از ديدگاه تحليل شبكه اجتماعي، پرداخته است.آنچه که می خوانید، چکیده ای از این سخنرانی است که در دانشکده ی علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار شده است

وي ابتدا درباره روش كار خود گفت: رويكرد تحليل شبكه از دهه 1970 به بعد، مقبوليت خاصي يافته و همراه با آن بحث‏هاي حمايت اجتماعي نيز اهميت بيشتري پيدا كرده چرا كه مشخص شده دريافت حمايت اجتماعي بر رضايت‏مندي زندگي افراد نقش بسزايي دارد. 
باستاني افزود: حمايت اجتماعي كه در كل اين بحث با رويكرد تحليل شبكه مطرح مي‏شود، اغلب به كمك‏هاي ديگران مهم به فرد در شرايط بحران و نياز برمي‏گردد. اين ديگران مهم که عموما كمك‏هاي آنها شامل كمك‏هاي عاطفي و ابزاري مي‏شود، در ابعاد مختلف مي‏توانند مورد بحث قرار گيرند. او خاطر نشان كرد: اكثر تحقيقاتي كه با رويكرد شبكه، بحث حمايت اجتماعي را مورد مطالعه قرار دادند، در كشورهاي غربي انجام شده‏اند كه موضوع خدمات تأمين اجتماعي و كمك‏هاي رسمي دولت در آنجا كاملاً جا افتاده است. اين در حالي است كه در كشورهاي در حال توسعه شرايط تا حدي متفاوت است؛ بخش رسمي هنوز قابليت و توانايي خدمات‏رساني را ندارد و منابع بيروني در ياري‏رساني به افراد، معمولاً پيوندهاي آنان با خويشاوندان، همسايگان و دوستان خواهد بود که البته هريك از انواع پيوندها، نوع خاصي از حمايت را فراهم مي‏كنند و به نوعي پيوندها از نظر حمايتي كه ارائه مي‏دهند، شخصي شده‏اند.
 پيوندهاي افراد با خويشاوندان، دوستان و همسايگان متفاوت است اما اينكه تعداد هريك از اين گروه پيوندها در شبكه افراد چقدر باشد، به ويژگي‏هاي فرهنگي سياسي، اقتصادي و اجتماعي جامعه بستگي دارد. دكتر باستاني در بيان تفاوت‏هاي تحقيقات انجام شده در كشورهاي مختلف، در اين زمينه، گفت: در مطالعاتي که در كشورهاي پيشرفته انجام شده، حمايت هايي با جنبه‏هاي عاطفي، مشورتي و مشابه اينها نيز در نظر گرفته شده اما در كشورهاي در حال توسعه، بيشتر حمايت‏هاي مادي و اقتصادي با استراتژي بقا بيشتر مورد توجه قرار گرفته است.
 از سوي ديگر، تحقيقات در كشورهاي پيشرفته، بيشتر روي نمونه طبقه متوسط است اما در كشورهاي در حال توسعه بيشتر فقرا و حاشيه‏نشينان مورد بررسي قرار گرفتند و اين باعث شده نهايتاً مقايسه ناقص باشد. وي افزود: در اين تحقيق، تمركز روي طبقه متوسط بوده تا مقايسه با ساير كشورها راحت‏تر صورت گيرد. علاوه بر آن بحث ريزش طبقات متوسط در ايران، از نظر ساختار شبكه و نوع حمايت‏هاي دريافتي، نيز مورد بررسي قرار گرفته است. 
در انتخاب نمونه، طبقه متوسط سنتي و طبقه سنتي جديد را مورد مطالعه قرار داديم و سبك زندگي و منطقه زندگي را سنجيديم كه نمونه كاملاً بازگوكننده اين طبقه باشد. در حين كار به اين نتيجه رسيديم كه مناطق 2، 3، 4، 5 و 6 تهران بيشتر جمعيت را طبقه متوسط تشكيل مي‏دهند. در ميان ساكنان اين مناطق نمونه 320 تايي را در نظر گرفتيم كه با زن و شوهر هر دو و به طور هم زمان در دو اتاق جداگانه مصاحبه كرديم تا هم بحث حمايت‏هاي خانواده و هم جنسيت را بسنجيم. رئيس دانشكده اقتصاد و علوم اجتماعي دانشگاه الزهرا، روش كار خود را در براي تنظيم سؤالات تحليل شبكه، روش فيشر معرفي كرد كه طي آن مبادلات افراد مورد بررسي قرار گرفته و به نوعي اسامي افراد شبكه با سؤال از نوع حمايت‏هاي دريافتي، به صورت بده‏بستان اجتماعي، بيرون كشيده شده است.
 وي در عين حال گفت كه در اين تحقيق 6 بعد حمايتي شامل مشورت، كمك‏هاي عاطفي، خدمات، كمك‏هاي مالي، اطلاعات و مصاحبت و همنشيني برگرفته از كار بارت ولمن مورد بررسي قرار گرفته است. همچنين در بخش ديگري از پرسشنامه يك سؤال باز براي پاسخگويان در نظر گرفته شده و از افراد پرسيده شده كه “مهم‏ترين مشكل زندگي‏شان در سال گذشته چه بوده و در آن زمان چه كسي به آنها كمك كرده و آيا مشكل برطرف شده است يا خير؟” باستاني ادامه داد: بررسي نتايج نشان مي‏دهد كه اكثر پاسخگويان حمايت مورد نظر خود را به نحوي از شبكه اجتماعي‏شان مي گرفتند به طوري که در مجموع 318 پاسخگو حدود 3000 پيوند را اسم برده‏اند. حداقل تعداد افراد شبكه 2 نفر و حداكثر 24 نفر بوده است كه به طور متوسط مي‏توان گفت تعداد افراد شبكه اين نمونه 10 نفر بوده است. در اين ميان، 7/94% مصاحبت، 7/87% مشورت، 4/82% حمايت عاطفي، 2/68% خدمات (كمك در انجام كار خانه، حمايت از بچه، محافظت از خانه) 5/58% كمك مالي، 9/11% اطلاعات، را به عنوان ابعاد مختلف حمايت اجتماعي دريافتي خود از شبكه معرفي كرده‏اند. در اين ميان، بيشترين ميزان حمايت مربوط به مصاحبت و كمترين آن مربوط به اطلاعات است که اين مي‏تواند ويژگي نمونه ما از طبقه متوسط باشد كه اغلب اطلاعات را از روزنامه‏ها و رسانه های عمومي مي‏گيرند و براي كمك مالي هم بيشتر بانك‏ها و مراكز رسمي را انتخاب مي‏كنند. در عين حال، خويشان به خصوص خويشاوندان نزديك نقش عمده‏اي را در حمايت افراد برعهده دارند. عموما بيش از 50% شبكه افراد طبقه متوسط را خويشان تشكيل داده و بهترين و ارزشمندترين نوع حمايت را خويشاوندان به خصوص خويشان نزديك ارائه مي‏دهند.
 وي افزود: تحليل‏ها در سطح شبكه نشان مي‏دهد سايز شبكه، تراكم آن و درصد خويشاوندان تبيين‏كننده ميزان حمايت است. سايز شبكه رابطه مستقيم و تراكم رابطه معكوس با حمايت دارد؛ يعني هرچه تراكم بيشتر باشد، كنترل افراد روي هم بيشتر است وقتي تراكم كم است، يعني اعضاي شبكه فرد، يكديگر را نمي‏شناسند و اين باعث مي شود که آزادي عمل فرد در انتخاب ها بيشتر باشد در عين حال، هرچه تراكم كمتر باشد فرد در شبکه خود، افرادي را در طيف هاي متفاوت‏تر مي‏شناسند. در سطح شبكه، ويژگي هاي پيوند مهم‏تر از ويژگي‏هاي فردي است اما در سطح پيوند، جنسيت، سن و تحصيلات از عوامل مؤثر بودند. در اين نمونه 312 نفر از 318 نفر گفته‏اند كه از همسر حمايت عاطفي گرفتند و فقط 8 نفر گفتند كه به همسر حمايت دادند كه اين نشانه تفاوت فرهنگ ماست. باستاني در يك تيپ‏بندي كه براساس تحقيق خود، از شبكه‏هاي حمايتي خانواده ارائه داد، تصريح كرد: يك تيپ از خانواده‏هاي طبقه متوسط، خانواده‏هايي با شبكه‏هاي متنوع هستند كه همه نوع رابطه در شبكه آنها وجود دارد و در نتيجه همه جور حمايتي مي‏گيرند و سايز شبكه فرصتي براي دريافت حمايت بيشتر براي آنها فراهم مي‏كند. تيپ دوم، خانواده‏هايي هستند كه فقط به خودشان وابسته‏اند و اين گروه معتقدند که خويشاوندان قابل اعتمادند و شما در هر شرايطي مي‏توانيد از آنها كمك بگيريد. تيپ سوم كه گروه اندكي را تشكيل مي‏دهند، كساني هستند كه تنها به خانواده مركزي خود وابسته‏اند.
اين عده بيشتر كساني هستند كه فرزنداني با سنين بالا دارند. در هر سه گروه خانواده نقش مركزي را دارد و بيمه اعضا محسوب مي‏شود. فرزندان تا زمان ازدواج در خانواده‏اند و پس از آن باز به خانواده وابسته‏اند. نوع بده‏بستان‏ها در شبكه خويشاوندي بده‏بستان‏هاي تعميم يافته است يعني افراد با دوستان و همكاران خود حسابگرانه ولي با خويشانشان ايثارگرانه برخورد مي‏كنند. در نمونه اين پژوهش، اكثر پاسخگويان حداقل يک دوست را در شبكه خود داشتند ولي تعداد دوستان در شبكه‏هاي مردان بيشتر بود. همسايگان بيشتر خدمات كوچك ارائه مي‏دادند و در ميان نمونه فقط يك پاسخگو داشتيم كه براي حمايت عاطفي و مصاحبت به همسايه مراجعه مي‏كرد. بيشتر افراد تعداد قابل توجهي از همسايگان را مي‏شناسند و درباره مسائل روزمره با آنها صحبت مي‏كنند. در اين پژوهش 40% از پاسخگويان گفتند كه در سال گذشته اصلاً مشكلي نداشته‏اند كه البته برخي حل شدن مشكل را دليل مشكل نداشتن مي‏دانستند. عامل فرهنگي هم در در ميان نگذاشتن مشكلات افراد مؤثر بود، چنانچه در خيلي از موارد، وقتي مصاحبه‏ها طولاني‏تر مي‏شد، افراد اعتماد بيشتري مي‏كردند. در نهايت مي‏توان گفت، در بين پاسخگويان مهم‏ترين مشكل، مشكلات اقتصادي بود كه 28% افراد از آن نام برده بودند گرچه همه مي‏گفتند كه نياز فوري به پول ندارند اما بي‏ثباتي اقتصادي آنها را نگران مي‏كند.
براي مردان، بيماري و مشكلات مربوط به كار، در اولويت نخست و براي زنان مسائل مربوط به فرزندان و اختلاف با خويشاوندان به عنوان مهم ترين مشكلات مطرح شده بود و در همه مشكلات مهم، خويشان به خصوص همسر، مهم‏ترين مرجع افراد بودند و هرچه مشكل حادتر بود، حمايت‏هاي دريافتي خيلي بيشتر بود. در كل، خانواده‏ها همگي شبكه‏هاي حمايتي را داشتند اما جنسيتي بودن حمايت‏هاي دريافتي مهم بود. زنان بيشتر منبع حمايت‏هاي عاطفي و خدمات (زنانه) و مردان منبع حمايت‏هاي اطلاعات و مالي (مردانه) بودند. دكتر سوسن باستاني در پايان اين نشست، در پاسخ به اين پرسش كه “چرا خويشاوندان تا اين حد شبكه‏هاي ما مهم اند؟”، گفت: به نظر من، بخشي از دلايل انتخاب خويشان، آگاهانه است اما در كل مي‏توان گفت تغييرات و محدودتر شدن عرصه عمومي پس از پيروزي انقلاب، تا حدي سبب شده که همه چيز درون خانواده محدود شود و با وجود اينکه، در سال‏هاي اول انقلاب تا حدي با دخالت مسائل سياسي، روابط خويشاوندي محدودتر شد اما اين پيوندها باز زودتر از ساير پيوندها به حالت اوليه خود بازگشت. علاوه بر آن، ميزان بالاي جمعيت جوان ايران، ساخت متفاوت خانواده و زياد بودن تعداد خواهر و برادران و باعث مي‏شود خيلي وقت‏ها حمايت‏ها فقط از آنان گرفته شود. 

 
 نظرات

آدرس ایمیل:            

آدرس سایت یا وبلاگ:

 

ارسال به دیگران
ایمیل مقصد :

ایمیل شما:

پیغام ( اختیاری ):

دسته بندی مطالب
  • آخرین خبر
  • اقتصادی
    • بانک
    • سهام عدالت
    • مشکلات اقتصادی
    • نامه وارده
  • بازتاب
  • تحلیل
    • شهر
  • جامعه
    • ازدواج
    • جرائم
    • خانواده
    • قانون مدنی
  • حقوق قضایی
  • زنان
    • تبعیض جنسی
  • سیاست
    • مجلس
  • مطالب ماهانه
    • تاریخ
    • خبر
    • شعر
    • فرهنگ و ادب
      • داستان
      • نقد ادبی
    • معرفی کتاب
    • نمایش
    • یاداشت مدیر مسوول
      • سرمقاله
  • مقاله
    • اجتماعی
    • فرهنگی
      • تاتر و سینما
        • نقد فیلم
      • مطلوعات
  • موسیقی
    • سمفونی ایران
  • نکته
    • شیطنت
  • نگاه به دیگران
  • چهره های برتر
    • روزنامه نگاری
  • کار و کارگری
    • قانون و کارگر
  • گردشگری
    • ایران
      • ایران شناسی
  • گزارش
    • گفتگو
  • یادمان
    • نویسنده

موضوعات ماه
جستجو