شرایط سیاسی و امنیتی در خاورمیانه و منطقه خلیج فارس به راستی شکننده شده است و تعادل های نیمه پایدار گذشته در معرض تهدید جدی قرار گرفته اند. رویارویی امریکا و متحدانش با ایران، به یک گسل یا به یک دیگ بخار تبدیل شده و نبض بحران ها نیز در همین نقطه می زند، مسایلی مانند دستیابی ایران به توانایی هسته ای نظامی، موضعگیری در برابر مسایل خاورمیانه و فلسطین و موضوع حقوق بشر هم سوپاپ تنظیم فشار به شمار می روند. یکی از مراحل این رویارویی، تحریم اقتصادی ایران است. هدف از این تحریم که محتاج اجماع وسیع به ویژه همراهی روسیه و چین است.
همانا وارد کردن فشار به ایران برای دست برداشتن از برنامه های هسته ای و همگرایی با سیاست های منطقه ای امریکا و متحدانش می باشد. در یک سوی این تحریم اقتصادی، ایران قرار گرفته است با سالی /500 میلیارد دلار تولید ناخالص داخلی، و در سوی دیگر امریکاست با /11000 میلیارد دلار تولید ناخالص داخلی سالانه ، یعنی کشوری با جمعیتی چهار برابر ایران و تولید ناخالص داخلی 22 برابر- اگر ظرفیت های اقتصادی متحدان امریکا را هم به این رابطه وارد کنیم، فاصله ها به زیان ایران تمام خواهد شد. بررسی ها و گمانه زنی های موسسات تحقیقات استراتژیک امریکایی و اروپایی حاکی از آن است که سناریوی تحریم اقتصادی ایران در سه سطح قابل اجراست:
1)تحریم مالی مانند بلوکه کردن دارایی ها و حساب های بانکی ایران در خارج از کشور و قطع جریان سرمایه گذاری مستقیم خارجی .
2)تحریم بازرگانی مانند نخریدن نفت خام ایران، عدم ارایه خدمات فنی و مهندسی به ایران به ویژه در زمینه های نفت و پتروشیمی و ممنوعیت صادرات هر گونه کالای مورد نیاز، به ویژه بنزین به ایران. 3)محاصره اقتصادی کامل . از طرف دیگر، پیش بینی شده است که ظرفیت های اقتصادی و سهم ایران در بازارهای جهانی و منطقه ای به ویژه جایگاه معتبر ایران هم از لحاظ حجم ذخایر نفتی و سهم در تولید نفت خام و تأمین نیازهای بازار جهانی، و هم از لحاظ امکانات استراتژیک در منطقه خلیج فارس و سلطه بر گذرگاه های عمده نفت منطقه ، رویهم رفته امکانات تدافعی قابل توجهی را در اختیار ایران قرار می دهد . عمده ترین راهکارهای ایران برای رویارویی با تحریم اقتصادی نیز در سه محور زیر قابل پیش بینی است :
1)مبادله نفت بر حسب یورو و جایگزینی یورو به جای دلار با هدف تضعیف دلار امریکا و اخلال در جریان مالی و تشدید کسری بودجه امریکا. 2
)قطع صادرات نفت خام به عنوان مقابله با تحریم های بازرگانی یا به بهانه مشکلات فنی .
3)بستن تنگه هرمز یا محدود کردن و مخاطره آمیز کردن تردد نفتکش ها در گذرگاه یک چهارم نفت مورد نیاز جهان که اقتصاد جهان را دچار اختلال و دستخوش بحران خواهد کرد. معمولاً در این مرحله، اقتصاددانان از صحنه خارج می شوند و ژنرال ها با “برهان قاطع” خویش به صحنه می آیند. سیاستمداران نیز همچنان صحنه گردان مناسبات بین المللی خواهند بود، تا باردیگر ثابت کنند که گرچه ریشه همه منازعات در منافع اقتصادی نهفته است، ولی هیچیک از منازعات حل نخواهد شد مگر از طریق سیاسی .
قائم مقام فراهانی یکی از سیاستمداران وطن پرستی بود که برای جلوگیری از اشتعال دوباره آتش جنگ بین روس و ایران، ضمن اشاره به ظرفیت های اقتصادی دو طرف متخاصم، به محمدشاه قاجار یادآوری کرد که: به قانون حساب، کشوری که شش کرور مالیات می گیرد، با کشوری که ششصد کرور درآمد دارد، به جنگ درنمی آید، حال باید دید که مدیران عصر کنونی با این بحران چگونه برخورد می کنند .